Шляхецкія продкі - не рэдкасць
Шляхта - прывілеяваны стан Вялікага Княства Літоўскага, і яна была шматлікай: паводле розных ацэнак, ад 5 да 12 % насельніцтва беларускіх земляў. Большасць шляхты не мела ні маёнткаў, ні падданых - гэта засцянковая, чыншавая, служылая шляхта, якая сама апрацоўвала зямлю.
Пасля далучэння да Расійскай імперыі дваранамі засталіся толькі тыя, хто даказаў паходжанне. Астатніх у 1831-1868 гг. запісалі ў аднадворцы, грамадзяне, мяшчане і сяляне. Таму шляхецкія продкі могуць быць у вельмі многіх беларусаў - нават калі ў дакументах XIX ст. яны ўжо «сяляне».
Пытанні і адказы
Як даведацца, ці былі ў мяне продкі-шляхта?
Ідзіце ад сябе ў глыб: метрыкі, рэвізскія казкі, пасямейныя спісы. Прыкметы былой шляхты ў дакументах XIX ст. - саслоўе «аднадворац» або «грамадзянін», фармулёўка «дваранін, не зацверджаны Герольдыяй», жыхарства ў засценку ці ваколіцы, прозвішча з прыдомкам. Праверце прозвішча ў пошуку вышэй: убачыце, у якіх спісах шляхты яно сустракаецца.
Прозвішча знайшлося - значыць, мой род шляхецкі?
Не абавязкова. Адно прозвішча мелі розныя роды - і шляхецкія, і не. Пошук паказвае толькі, што прозвішча ёсць у спісах шляхты і дваран і ў якіх менавіта. Паходжанне пацвярджае толькі дакумент на вашага продка.
Прозвішча не знайшлося - значыць, продкі не шляхта?
Таксама не. Спісы няпоўныя: многія роды не даказалі дваранства і ў дваранскія кнігі не трапілі, частка крыніц яшчэ не прачытана, а прозвішчы ў дакументах пісалі па-рознаму. Паспрабуйце іншае напісанне і зірніце на «Падобныя па гучанні».
Што значыць «чакае пацверджання»?
Прозвішча ёсць толькі ў «Агульным спісе» Згуртавання беларускай шляхты, а нашы крыніцы яго пакуль не пацвярджаюць. Без гэтай пазнакі паказваюцца прозвішчы, якія пацвярджае давераная крыніца або некалькі незалежных.
Хто такія аднадворцы і грамадзяне?
Так з 1831 г. называлі былую шляхту заходніх губерняў, якая не зацвердзіла дваранства ў Герольдыі Сената: на вёсцы - аднадворцы, у гарадах - грамадзяне. У 1868 г. гэтыя саслоўі скасавалі і запісалі іх у сяляне або мяшчане. Таму аднадворац у радаводзе - амаль напэўна з былой шляхты. Падрабязней пра разбор шляхты.
Чым шляхта адрознівалася ад дваран?
Шляхта - стан Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай; шляхецтва перадавалася па крыві і не залежала ад маёмасці. Дваранства - стан Расійскай імперыі: былая шляхта мусіла даказаць паходжанне перад дваранскім дэпутацкім сходам і Герольдыяй. Даказалі далёка не ўсе. Падрабязна пра шляхту і дваранства.
Ці можна сёння пацвердзіць шляхецтва?
Дзяржаўнай працэдуры няма: саслоўі скасаваныя ў 1917 г. Грамадскія аб'яднанні вядуць свае спісы родаў, але іх рашэнні не маюць юрыдычнай сілы. Галоўнае для сябе - архіўныя дакументы на продка: справы дваранскіх сходаў, метрыкі, рэвізіі.
Дзе шукаць дакументы?
Метрыкі, рэвізскія казкі шляхты 1795, 1811, 1816 гг., пасямейныя спісы, справы дваранскіх дэпутацкіх сходаў: НГАБ ф. 319 (Мінскі), ф. 2512 (Віцебскі), ф. 2066 (Магілёўскі), ЛДГА ф. 391 (Віленскі). Агульныя парады - у дапаможніку «Пошук продкаў».
Што такое прыдомак і герб?
Прыдомак - другое прозвішча роду, часцей ад назвы родавага маёнтка (Дробыш-Драбышэўскі, Колб-Сялецкі). Адзін герб мелі дзесяткі і сотні родаў, таму агульны герб - не доказ сваяцтва.
Як дадаць свой род або выправіць памылку?
Напішыце ў групу праекта ў Telegram - t.me/zhnivo: прозвішча, што не так і на якую крыніцу (архіў, фонд, справа або кніга) можна спаслацца.