Skip to main content

Шляхта і дваранства Беларусі: хто яны і што з імі стала

Хто такія шляхта, зямяне, панцырныя баяры і татары-ліпкі і як Расійская імперыя «разабрала» шляхецкі стан у 1772-1868 гг.

Праверыць прозвішча ў спісах шляхты →

Хто такая шляхта

Шляхта - прывілеяванае саслоўе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай. Слова прыйшло праз польскую мову з нямецкай (Geschlecht - «род»): шляхцічам чалавек быў па нараджэнні, бо паходзіў са шляхецкага роду. Шляхта вырасла з баяр - воінаў, якія за зямлю неслі вайсковую службу. Гарадзельскі прывілей 1413 г. даў частцы баярскіх родаў польскія гербы, а Статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588 гг. замацавалі правы саслоўя.

Шляхціч мог валодаць зямлёй, удзельнічаць у павятовых сойміках і выбіраць дэпутатаў сойма, а ў Рэчы Паспалітай з 1573 г. - і караля; яго нельга было пакараць без суда. Галоўным абавязкам была вайсковая служба: у час вайны шляхта збіралася на паспалітае рушэнне. Шляхецтва перадавалася па бацьку і не залежала ад багацця: ад магната з сотнямі вёсак да засцянковага шляхціча, які сам араў сваю зямлю, усе лічыліся роўнымі - «шляхціч на загродзе роўны ваяводзе». Адзін герб звычайна мелі дзесяткі родаў.

Колькі было шляхты і што з ёй стала

Шляхта ў Вялікім Княстве Літоўскім была шматлікай: для ўсёй Рэчы Паспалітай XVIII ст. гісторыкі ацэньваюць яе ў 6-10 % насельніцтва1, а для беларускіх земляў сустракаюцца ацэнкі ў 10-12 % і нават «амаль 15 %» - апошняя лічба з публіцыстыкі, без разліку2. Паводле рэвізіі 1795-1796 гг. выходзіць каля 5 %: тады перапісвалі толькі мужчын, і перадусім шляхту з зямлёй - бязмаёмасных шляхцічаў улічылі далёка не ўсіх3. Большасць шляхты - паводле розных ацэнак ад 70 да 90 % - не мела падданых4. Расійская імперыя за паўстагоддзя «разабрала» гэты стан: дваранамі засталіся тыя, хто даказаў паходжанне, астатніх запісалі ў аднадворцы, грамадзяне, мяшчане і сяляне. Таму шляхецкае прозвішча ў XIX ст. можна сустрэць у любым саслоўі.

Схема: як змянялася саслоўе шляхты ў Расійскай імперыі, 1772-1868 - ад шляхты, зямян, панцырных баяр і татар да дваран, аднадворцаў, грамадзян, мяшчан, вольных людзей і сялян
Як змянялася саслоўе былой шляхты ў Расійскай імперыі, 1772-1868. Стрэлка - частка групы перайшла ў іншае саслоўе, пункцір - прыпіска 1864-1866 гг. Націсніце на групу, каб прачытаць пра яе; схема цалкам.
Паводле схемы ў арт.: Вяроўкін-Шэлюта У. Разбор шляхты // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1. Мн., 2001. С. 83-85; дапоўнена (татары, вольныя людзі 1857 г., прыпіска 1864-1866 гг.).

Групы шляхты на схеме

Татары-шляхта (ліпкі)

Татары ВКЛ мелі правы шляхты. Расія пацвердзіла іх «свабоды» ўказамі 1795, 1796 і 1801 гг., у 1797 г. быў створаны Літоўска-татарскі полк39. Дваранства яны даказвалі на агульных падставах: перад Віленскім дваранскім сходам у 1817-1838 гг. яго пацвердзілі 108 татарскіх родаў8. Хто не меў дакументаў, часта пераязджаў у гарады на чыншавыя землі або эміграваў у Турцыю; пасля 1863 г. рашэннем Камітэта міністраў 4.07.1867 татарам пакінулі права набываць маёнткі39. Асобнага саслоўя для іх не стваралі - на схеме татары ідуць агульнай плынню шляхты.

Дзедзічная шляхта

Уладальнікі родавых маёнткаў з падданымі - ад магнатаў (Радзівілы, Сапегі, Агінскія) да сярэдняй шляхты. У ВКЛ шляхецтва перадавалася па крыві і не залежала ад маёмасці; у Расіі ж дваранства звязвалі са службай і валоданнем сялянамі29. Такіх была меншасць: у Віленскай губ. у 1854 г. з 51 697 шляхцічаў права голасу ў дваранскім самакіраванні (па маёмасным цэнзе) мелі 68531. Пасля 1772/1795 гг. падавалі вывады і ўносіліся ў радаводныя кнігі - станавіліся дваранамі.

Засцянковая, чыншавая, служылая шляхта

Засцянковая (ваколічная) - дробныя ўладальнікі без падданых: самі аралі сваю зямлю ў засценках (зямля «за сценкамі» паміж валокамі пасля валочнай памеры 1557 г.) і ваколіцах - асобных шляхецкіх паселішчах2829. У Пінскім павеце налічвалі каля 120 засценкаў і ваколіц32. Чыншавая - сядзела на чужой зямлі па дамове і плаціла ўладальніку чынш; бестэрміновы ўчастак перадаваўся ў спадчыну. Гэта была самая шматлікая катэгорыя дробнай шляхты2938. Служылая - шляхцічы на службе ў чужых маёнтках, ад аканомаў да пакаёвых і конюхаў29; у выводах 1774 г. суседзі-шляхта сведчылі, што такія служыцелі «ніякіх павіннасцей, роўных падданству» не неслі33. З 1795 г. рэвізіі вылучалі чыншавую, ваколічную і неаселую шляхту; далей - аднадворцы, грамадзяне, мяшчане, сяляне (гл. схему).

Зямяне

Слова мае два значэнні. У XV-XVI ст. - маламаёмаснае ваенна-служылае баярства: попіс 1528 г. яшчэ адрознівае почты баярскія і зямянскія, пазней пішуць «зямяне або баяры». Яны плацілі чынш, на вайну ішлі пад харугвай свайго пана, а не павета, у сойміках не ўдзельнічалі; да пачатку XVIII ст. зліліся са шляхтай або з чыншавымі сялянамі35. Але ў актах XVII-XVIII ст. «зямянін» часта азначае проста шляхціча-землеўласніка павета («зямянін Аршанскага павета»), таму глядзіце на кантэкст30. Пасля падзелаў зямян часта пісалі ў рэвізіях сялянамі; з 1834 г. асобна іх не ўлічвалі35.

Панцырныя баяры, ардынаты, выбранцы

Панцырныя баяры (галоўным чынам Полацкае і Віцебскае ваяводствы) за надзел неслі конную службу «ў панцыры», у мірны час - паштовую службу і даручэнні замка; гербаў не мелі, у сойміках не ўдзельнічалі. Пасля 1772 г. іх пісалі ў мяшчане і казённыя сяляне; у 1780 г. Сенат прызнаў іх «ні шляхтай, ні сялянамі», а ў 1788 і 1805 гг. - вольнымі людзьмі з асобным падаткам28. Не блытаць з шляхецкай конніцай: «таварыш панцырнай харугвы» - гэта шляхціч. Выбранцы - выбранецкая пяхота з сялян каралеўскіх і магнацкіх маёнткаў (у ВКЛ з 1595 г.); да XIX ст. захаваліся толькі на Случчыне Радзівілаў - шэсць вёсак, 112 выбранецкіх прозвішчаў, у 1834 г. прызнаны вольнымі хлебаробамі36. Ардынаты - тэрмін не мае адназначнага тлумачэння: найхутчэй гаворка пра служылую шляхту і баяр радзівілаўскіх ардынацый (у Нясвіжскай - каля 10 % насельніцтва ў канцы XVIII ст.)37. Сюды ж - служылыя татары і іншыя «служэбныя людзі»34.

Якая была шляхта

  • Шляхта з маёнткамі - уладальнікі вёсак з падданымі; іх была меншасць. Нават у Віцебскай губ. 1840-х гг. амаль тры чвэрці дваран мелі зусім мала сялян5.
  • Дробная шляхта - засцянковая, ваколічная, чыншавая, служылая. Жыла ў засценках і ваколіцах (у Мінскай губ. каля 1846 г. іх налічвалі 2 162), сама апрацоўвала зямлю, бяднейшыя служылі аканомамі і нават лёкаямі6.
  • Зямяне, панцырныя баяры, ардынаты, выбранцы - ваенна-служылыя групы на мяжы шляхты і сялян. Панцырныя баяры Віцебшчыны «амаль усе трапілі ў падатковы стан»: у чатырох казённых маёнтках іх было 5 408 мужчын і 6 025 жанчын7.
  • Татары - асобная група шляхты; 108 татарскіх родаў даказалі шляхецтва перад Віленскай камісіяй у 1817-1838 гг.8

Многія роды мелі прыдомак - другое прозвішча, часцей ад назвы родавага маёнтка (Дробыш-Драбышэўскі, Колб-Сялецкі)9.

Як даказвалі дваранства

  • З 1773 г. шляхта ўсходняй Беларусі падавала ў суды вывады - радаводы з дакументамі: тэстаменты, дзельчыя і купчыя запісы, падатковыя квіты, метрыкі; за таго, хто паперы згубіў, сведчылі суседзі-шляхта10.
  • Пасля 1795 г. справы разглядалі губернскія дваранскія дэпутацкія сходы і ўносілі род у адну з шасці частак радаводнай кнігі (старажытныя роды - у 6-ю)11.
  • Рашэнне сходу мусіла зацвердзіць Герольдыя Сената; паміж імі праходзілі дзесяцігоддзі: Васілеўскіх Мінскі сход прызнаў у 1802 г., Герольдыя - у 1865 г.12
  • Пры праверцы 1816 г. Сенат адхіліў 33 958 з 95 011 прашэнняў13; у 1840-я рэвізійныя камісіі ў Вільні і Кіеве прызналі памылкова ўнесенымі ў радаводныя кнігі больш за 157 тыс. асоб14. Здараліся і падробкі: «запіс» у актавую кнігу каштаваў каля 50 руб.15

Разбор шляхты, 1772-1868

  • 1772-1780 - пасля далучэння ўсходняй Беларусі панцырных баяр і шляхту, якая не даказала «шляхетнасць», прыпісвалі да мяшчан і казённых сялян16.
  • 1800-1816 - тэрмін на доказы (з 1801 г. два гады; ён датычыў 218 тыс. мужчын заходніх губерняў); рэвізію 1816 г. звяралі з 1795 г.17
  • 19.10.1831 - указ пра разбор шляхты: дваране - толькі зацверджаныя Герольдыяй, астатнія - аднадворцы (на вёсцы) і грамадзяне (у гарадах) заходніх губерняў; слова «шляхта» знікла з афіцыйных актаў18. Толькі ў Гродзенскай губ. за 1832 г. у аднадворцы запісана каля 7 тыс. мужчын19.
  • 1857 - указ 1.08.1857: незацверджаную шляхту на казённай зямлі - у дзяржаўныя сяляне, уладальнікаў зямлі - у сяляне на ўласнай зямлі, аселых у памешчыцкіх маёнтках - у «вольныя людзі» (у рэвізіі 1858 г. іх запісалі «вольнымі хлебаробамі»), гараджан - у гарадскія саслоўі40. Закон амаль не выконваўся: у 1863 г. 125 678 з 142 480 «дваран, якія даказвалі паходжанне», так нікуды і не былі прыпісаныя40.
  • 1864-1866 - усіх, хто так і не даказаў дваранства, прыпісваюць у сяляне і мяшчане (указ 23.09.1864 - з 1 студзеня 1865 г.)2041.
  • 1868 - закон 19.02.1868: аднадворцы і грамадзяне скасаваныя, стаўшы сялянамі або мяшчанамі2142.

Паўстанні і канфіскацыі

Пасля 1831 і 1863 гг. маёнткі ўдзельнікаў канфіскоўвалі, саміх высылалі. Сярод рэпрэсаваных паўстанцаў 1863 г. дваране і шляхта складалі 57 %, а ў Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях - 74-80 %22. Пасля 1863 г. у пяці губернях канфіскавана 256 маёнткаў23, а з 10.12.1865 «асобам польскага паходжання» забаранілі набываць памешчыцкія маёнткі24.

Цікавыя факты

685 з 51 697

шляхцічаў Віленскай губ. у 1854 г. мелі права голасу ў дваранскім самакіраванні - астатнім не хапала маёмасці31

63 гады

чакаў род Васілеўскіх, каб дваранства зацвердзілі канчаткова: Мінскі дваранскі сход прызнаў іх дваранамі ў 1802 г., а Герольдыя Сената пацвердзіла гэта толькі ў 1865 г.12

33 958 з 95 011

прашэнняў пра дваранства Сенат адхіліў пры праверцы 1816 г.13

157 тыс.

асоб рэвізійныя камісіі 1840-х прызналі памылкова ўнесенымі ў радаводныя кнігі14

≈ 50 руб.

каштаваў падроблены «запіс» у актавую кнігу, каб «даказаць» шляхецтва15

125 678 з 142 480

«дваран, якія даказвалі паходжанне», у 1863 г. так нікуды і не былі прыпісаныя, хоць указ 1857 г. гэтага патрабаваў40

108 родаў

татар-ліпкаў пацвердзілі шляхецтва перад Віленскім дваранскім сходам у 1817-1838 гг.8

«Ні шляхта, ні сяляне»

- так у 1780 г. Сенат вызначыў становішча панцырных баяр28

112 прозвішчаў

выбранцаў у шасці вёсках Случчыны - апошнія выбранцы ВКЛ; у 1834 г. іх прызналі вольнымі хлебаробамі36

≈ 120

засценкаў і ваколіц налічвалі ў адным толькі Пінскім павеце32

218 тыс.

мужчын заходніх губерняў мусілі з 1801 г. за два гады даказаць шляхецтва дакументамі17

74-80 %

рэпрэсаваных удзельнікаў паўстання 1863 г. у Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях былі дваранамі і шляхтай22

Што гэта значыць для пошуку продкаў

  • Калі продак у XIX ст. - аднадворац ці грамадзянін, ён амаль напэўна з былой шляхты, якая не зацвердзіла дваранства; бывае і фармулёўка «дваранін, не зацверджаны Герольдыяй»25.
  • Жыхарства ў ваколіцы або засценку, двайное прозвішча з прыдомкам - таксама прыкметы шляхецкага роду; па метрыках добра відаць «гнёзды» родаў26.
  • Дзе шукаць: метрыкі, рэвізскія казкі шляхты 1795, 1811, 1816 гг., пасямейныя спісы, справы дваранскіх сходаў - НГАБ ф. 319 (Мінскі), ф. 2512 (Віцебскі, 1 097 спраў), ф. 2066 (Магілёўскі), ЛДГА ф. 391 (Віленскі, 19 731 адзінка)27.
  • Адно прозвішча мелі розныя роды - і шляхецкія, і не. Пацвярджае паходжанне толькі дакумент на вашага продка.

Крыніцы і заўвагі

  1. Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 53 (па E. Rostworowski: 8-10 %); Markiewicz M. Historia Polski 1492-1795. Kraków, 2007. S. 138 (каля 6 %).
  2. Арлоў У., Герасімовіч З. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. 2012. С. 113, 313 (каля 10 і да 12 %); Арлоў У. Як жыла беларуская шляхта, 24.02.2020 («амаль 15 %», без года і спасылкі).
  3. Туміловіч Г. Расійскі царызм і шляхта Беларусі (1795-1863) // Беларускі гістарычны агляд. 2010. Т. 17, сш. 1-2 (68 775 мужчын, з татарамі каля 71 тыс.).
  4. Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. Warszawa, 2016. S. 18.
  5. Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. VIII, ч. 1: Витебская губерния. СПб., 1852. С. 147.
  6. Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. IX, ч. 4: Минская губерния. СПб., 1848. С. 34; Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. IX, ч. 3: Гродненская губерния. СПб., 1849. С. 64-65.
  7. Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. VIII, ч. 1: Витебская губерния. СПб., 1852. С. 154-155; Акуневич В. В. Эволюция правового положения панцирных бояр в Великом княжестве Литовском и Российской империи // Universum: общественные науки. 2020. № 12 (70).
  8. Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiat święciański i trocki. Warszawa, 2022. S. 25-26 (па спісе С. Дзядулевіча).
  9. Stekert A. Przydomki polskie, litewskie i rusińskie. Kraków, 1897; Вяроўкін-Шэлюта У. Прыдомак // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 5. Мн., 1999. С. 582.
  10. Анищенко Е. К. Шляхта Оршанского повета. Список XVIII ст. 2015. Введение, с. 4-6; Herbarz szlachty prowincyi Witebskiej. Kraków, 1899. S. 3-7.
  11. Жалованная грамота дворянству 1785 г. // Полное собрание законов Российской империи. Собрание 1-е. Т. 22. № 16187; Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. Warszawa, 2016. S. 23-24.
  12. Дамарад А. А. Асаблівасці інтэграцыі нетытулаванай шляхты беларускіх зямель у склад дваранства Расійскай імперыі (канец XVIII - першая палова XIX ст.) (артыкул; назва зборніка і год на копіі не пазначаны). С. 125-126.
  13. Туміловіч Г. Расійскі царызм і шляхта Беларусі (1795-1863) // Беларускі гістарычны агляд. 2010. Т. 17, сш. 1-2 (па: Sikorska-Kulesza J. Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku. Warszawa, 1995. S. 17); Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 55.
  14. Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 57.
  15. Дамарад А. А. Асаблівасці інтэграцыі нетытулаванай шляхты беларускіх зямель у склад дваранства Расійскай імперыі (канец XVIII - першая палова XIX ст.) (артыкул; назва зборніка і год на копіі не пазначаны). С. 127.
  16. Акуневич В. В. Эволюция правового положения панцирных бояр в Великом княжестве Литовском и Российской империи // Universum: общественные науки. 2020. № 12 (70).
  17. Трояновский К. В. Павловский Сенат и вопрос о податном статусе мелкой шляхты… // Самарский научный вестник. 2016. № 3 (16); Туміловіч Г. Расійскі царызм і шляхта Беларусі (1795-1863) // Беларускі гістарычны агляд. 2010. Т. 17, сш. 1-2 (па фондзе РДГА, ф. 1341, воп. 1, спр. 346а); Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 55.
  18. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 6, отд. 2. № 4869 (19.10.1831). С. 134-138; Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 56-57.
  19. Карпович О. В. Участие дворянства Беларуси в восстании 1830-1831 гг. // Вестник Брестского государственного технического университета. Гуманитарные науки. 2010. № 6. С. 12.
  20. Житко А. П. Дискриминационная экономическая политика российского правительства в отношении дворян-католиков Беларуси (вторая половина XIX - начало XX в.) // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. 2021. Т. 26, № 4. С. 91.
  21. Вяроўкін-Шэлюта У. Разбор шляхты // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6, кн. 1. Мн., 2001. С. 83-85.
  22. Зайцев В. М. Социально-сословный состав участников восстания 1863 г. М.: Институт славяноведения и балканистики АН СССР, 1973. С. 150.
  23. Житко А. П. Дискриминационная экономическая политика российского правительства в отношении дворян-католиков Беларуси (вторая половина XIX - начало XX в.) // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. 2021. Т. 26, № 4. С. 93.
  24. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 40, отд. 2. № 42759 (10.12.1865). С. 326-327; Абрамова Н. В. Правовое регулирование статуса недвижимости лиц польской национальности в девяти западных губерниях России в XIX в. // Вестник Московского университета. Серия 11. Право. 2022. № 4. С. 97-112.
  25. Карпович О. В. Репрессии в отношении участников восстания 1863-1864 гг.: правда и вымыслы // Вестник Брестского государственного технического университета. Гуманитарные науки. 2011. № 6. С. 33.
  26. Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. Warszawa, 2016. S. 19-20; Анищенко Е. К. Шляхта Пинского повета. Список XVIII ст. 2016. Введение, с. 4.
  27. Залівака А. Шляхта Віцебскай губерні. Радаводы. Кн. 1. 2017. С. 3-4; Залівака А. Шляхта Магілёўскай губерні. Радаводы. 2017. С. 3; Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. Warszawa, 2016. S. 24.
  28. Акуневич В. В. Эволюция правового положения панцирных бояр в Великом княжестве Литовском и Российской империи // Universum: общественные науки. 2020. № 12 (70). С. 7-10. С. 8-9 (там жа - указы 21.01.1788 і 2.04.1805 па ПСЗ-1, т. 22 і 28).
  29. Трояновский К. В. Вопрос о сословном статусе мелкой шляхты западных губерний в правительственной политике России в первой половине XIX века // Научно-технические ведомости СПбГПУ. Гуманитарные и общественные науки. 2016. № 4 (255). С. 53-55.
  30. Дзядзенка З. Аршанская шляхта. Менск, 1996. С. 3 і артыкулы-роды.
  31. Malewski C. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński. Warszawa: Instytut Historii PAN, 2016. S. 19-20, tab. 1 (па LVIA, f. 388, ap. 1, b. 137).
  32. Анищенко Е. К. Шляхта Пинского повета: Список XVIII ст. Минск: Изд. В. Хурсик, 2016. С. 3-5 (па: Horoszkiewicz R. Szlachta zaściankowa na ziemiach wschodnich. Warszawa; Pińsk, 1936).
  33. Herbarz szlachty prowincyi Witebskiej // Studya, rozprawy i materyały z dziedziny historyi polskiej i prawa polskiego / wyd. F. Piekosiński. T. 6, z. 1. Kraków, 1899. S. 165-175.
  34. Пазднякоў В. С. Клецкая шляхта XVI-XVII ст. (спісы) // зборнік публікацый дакументаў БелНДІДАС (выпуск на копіі не пазначаны). С. 275-287.
  35. Вяроўкін-Шэлюта У. Зямяне // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 3. Мн., 1996. С. 461.
  36. Грицкевич А. П. Материалы из истории слуцких выбранцев как источник по крестьянской генеалогии // Советское славяноведение. 1973. № 5. С. 60-65.
  37. Веремейчик А. Изменение правового статуса населения в Несвижской ординации Радзивиллов в конце XVIII - начале XX вв. // Беларусь у эпоху геапалітычных і сацыяльных зрухаў Новага і Навейшага часу: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. Мінск: БДУ, 2019. С. 94-98.
  38. Трояновский К. В. Павловский Сенат и вопрос о податном статусе мелкой шляхты… // Самарский научный вестник. 2016. № 3 (16).
  39. Kryczyński S. Tatarzy litewscy. Próba monografii historyczno-etnograficznej // Rocznik Tatarski. T. 3. Warszawa, 1938. S. 43-48.
  40. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 32, отд. 1. № 32000 (указ 1.08.1857); Трояновский К. В. Политика Российской империи в отношении беспоместной шляхты западных губерний. 1795-1870 гг.: дис. … канд. ист. наук. СПб.: СПбГУ, 2018. С. 187-188.
  41. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. № 41299 (23.09.1864), № 42858 (31.12.1865); Трояновский К. В. Политика Российской империи в отношении беспоместной шляхты западных губерний. 1795-1870 гг.: дис. … канд. ист. наук. СПб.: СПбГУ, 2018. С. 193-206.
  42. Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2-е. Т. 43, отд. 1. № 45505 (19.02.1868). С. 138-140; Трояновский К. В. Политика Российской империи в отношении беспоместной шляхты западных губерний. 1795-1870 гг.: дис. … канд. ист. наук. СПб.: СПбГУ, 2018. С. 215.
Праверыць прозвішча ў спісах шляхты →
Білецкі Аляксей Сяргеевіч, УНП НВ0965943, Адрас рэгістрацыі: 230025, г. Гродна, пр. Касманаўтаў, д.6а, кв. 27. [email protected]
© 2026 Праект "Жніво"

Адміністратар @aliakseibiletski